Tôi đến thăm cụ Trần Thị Như vào một buổi chiều. Cụ 80 tuổi, sống tại xã Ngũ Phụng, đảo Phú Quý, tỉnh Bình Thuận. Cụ Như là một trong số ít những người cao tuổi còn minh mẫn sống trên đảo. Cuộc trò chuyện với cụ Như mở ra cho tôi một trang sử về cuộc đời của người dân Phú Quý gần một thế kỷ về trước.
Mục lục
Đói khổ đeo đẳng nhưng vẫn nuôi con khôn lớn
Dương Ngọc Tung, hướng dẫn viên du lịch địa phương và là cháu nội của cụ Như, đã dẫn đường cho tôi đến gặp cụ. Khi tôi đến, cụ vừa tỉnh giấc trưa. Cụ bị mù, nghe giọng quen thuộc của cháu nội thì chậm chạp ngồi dậy. Mỗi từ cụ nói ra đều ngắt quãng. Cụ hỏi tôi đến từ đâu, làm gì. Một lúc sau, cụ lại hỏi và tôi lại trả lời. Câu chuyện của chúng tôi cứ bắt đầu đi, bắt đầu lại như thế. Vậy mà lời kể rời rạc của cụ bà lại tái hiện đời sống trên hòn đảo xinh đẹp này từ hơn nửa thế kỷ trước.
Cuộc sống người dân ở Phú Quý xưa kia rất khổ, chủ yếu mò cua, bắt ốc, đi rừng, đi rẫy, đi mót để kiếm ăn. Bữa cơm nhà cụ in đậm mùi vị cơm bắp. Bắp hạt được ngâm nước cho mềm, nấu nở bung thành cơm. Một bữa cơm gạo là điều xa xỉ. Muốn có cơm gạo, người ta phải đi làm ăn xa; hoặc phải đi biển, về bán cá mới có tiền mua gạo.
Cụ Như sinh 12 người con, trong đó có một lần sinh đôi. Cuộc sống nhà cụ nghèo đến mức không có ghe để đi biển, phải đi nhờ ghe của người khác. Nhà cũng không có lấy tấc đất mà trồng trọt. Cả gia đình 14 con người phải sống trong chòi tranh vách lá, bốn bên không có tường, nằm trên nền đất hoặc võng làm từ cây dứa dại. Mái nhà được làm bằng lá cỏ tranh bện lại. Có khi ông bà xin thùng phi về chặt làm mái lán để ở. Đó là cảnh nhà nghèo. Còn thời đó, những nhà giàu thì có rất nhiều ruộng để trồng trọt và xây nhà ở như bây giờ.
Nhà đông con, cụ không đi làm thuê làm mướn được mà chỉ có thể đi mót và ở nhà trông con. Khi con lớn hơn một chút, các con đi mót cùng mẹ để có thêm cái ăn cho gia đình. Để 12 đứa con thơ dại không bị thiếu suất ăn, mỗi khi con đi vắng, cụ phải để dành cơm cho con trước khi vào bữa. Cả đời cụ không có bữa cơm nào no, bởi luôn dành phần ăn cho con. Khi nào con ăn no thì mới đến lượt mẹ. Cụ chép miệng: “Trời ơi, nó khổ, khổ quá!”. Cụ từng ước ao có một cục cơm gạo để ăn cho biết mùi vị thơm ngon của hạt cơm nấu từ gạo. Nhìn người ta ăn cơm gạo mà cụ chảy nước mắt vì thương con, tủi phận mình.
Trò chuyện một lúc, những ký ức còn sót lại trong cuộc đời như cựa mình. Cụ kể, cụ cười. Tôi hỏi câu gì thì cụ trả lời đúng luôn vào câu hỏi, không nói lòng vòng như ban đầu. Thi thoảng cụ như chìm vào câu chuyện, giọng đầy biểu cảm: “Khổ!”. Rồi cụ chợt ngân nga câu ru con ngày nào:
“À ơi ví dầu Tình bậu[1] muốn thôi Tình qua muốn nữa Bậu thôi sao đành”.
Thèm một tiếng nói và hơi ấm người lạ
Câu chuyện lắng xuống, cụ hỏi “mưa à”. Vâng, trời mưa. Cụ lại kể chuyện tiếp. Tiếng mưa, tiếng cụ móm mém, lẫn vào nhau. Đôi khi tôi không hiểu cụ nói gì, phải nhờ cháu cụ phiên dịch hộ. Tôi chuyện trò cùng cụ hết cơn mưa này sang cơn mưa khác. Tôi sợ cụ mệt, bảo cụ nằm nghỉ. Cụ nói “có người nói chuyện vậy vui chứ không mệt. Con cháu bận công việc, bà ở nhà một mình buồn chẳng biết nói chuyện với ai, lại chẳng đi đâu được”.
Cụ Như từng đi Đồng Nai, Phan Rang, Nha Trang để chữa bệnh nhưng chưa bao giờ được đi ra khỏi Phú Quý vì mục đích khác. Giờ đây, khi con cái có điều kiện để đưa cụ đi thì cụ lại không thể đi được nữa. Cụ nói “Mỗi ngày, cụ chỉ biết nằm niệm “Nam Mô A Di Đà Phật, Mẹ Quan Âm phù hộ độ trì”.
Vừa ngả lưng, cụ lại nói chuyện. Chợt nhớ ra, cụ bảo cháu lấy phần ăn xế để gần cho cụ. Cụ kể có lần bỏ cục cơm vào trong chén mà đánh rơi cái chén. Cục cơm rơi ra ngoài, cụ mò mò được cái chén nhưng lại không mò được cục cơm. Cụ cười móm mém cho sự vụng về của mình.
Khi không còn đôi mắt sáng tỏ, mọi thứ bỗng trở nên khó khăn. Cũng vì thế mà cụ cẩn thận chuẩn bị sẵn những thứ cần thiết cho bản thân trong tầm tay với, ở những chỗ quen thuộc. Bản năng làm mẹ dường như sống mãi trong người để cụ tự xoay xở cuộc sống trong bất cứ hoàn cảnh nào.
Một thứ quen thuộc của cuộc sống là hơi người và giọng nói của người lạ, nhưng đã lâu cụ không có được. Con người ta dù ở đâu, độ tuổi nào vẫn có nhu cầu nói cho nhau nghe. Càng lớn tuổi lại càng muốn có người bầu bạn và chuyện trò.
Mưa đã ngớt từ lâu mà tôi nấn ná chưa muốn rời đi, bởi muốn ở lại cho cụ vui thêm ít phút. Cụ hết mệt, bảo cháu đỡ dậy để ngồi lên võng. Tôi chào cụ để đi, cụ hỏi “đi à” tuồng như không còn biết làm cách nào để giữ tôi ở lại lâu hơn cho có người trò chuyện.
Chúng tôi rời đi, cụ không dõi mắt nhìn được nhưng có lẽ trong thế giới mịt mùng của cụ đã có những vệt sáng của cuộc sống. Một hơi thở cuộc sống khác với ngày thường chạm vào thế giới của cụ. Trên đời này, khi tuổi già bóng xế, đôi khi chúng ta chỉ cần một chút khác lạ của ngày thường, đã là hạnh phúc.
Câu chuyện của cụ Như không chỉ là những kỷ niệm của một đời người, mà còn là bức tranh về cuộc sống xưa kia của người dân trên đảo Phú Quý. Họ đã sống một cuộc sống nghèo khổ, thiếu thốn về vật chất nhưng đầy nghị lực và kiên cường để giữ đất giữ đảo – một phần máu thịt của đất nước Việt Nam.
[1] Bậu – Qua: đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai. Ở đây chỉ người con trai và con gái thương nhau.
P/S: Bài viết này được đăng lần đầu trên tạp chí ” Nông Thôn Việt” ngày 20/07/2024. Link bài viết ở đây.
Bài viết cùng chủ đề